نویسنده: پیام فضلی نژاد

نتیجه حضور بزرگ ترین فیلسوف معاصر آمریکا برای اصلاح طلبان آن بود که «پایه ها و بنیادهای اخلاقی جامعه ای شریف» از فلسفه حاصل نمی شود؛ بلکه نقش «فمینیست ها» و«همجنس بازان» مهم تر است۲۱۵ و «دموکراسی برای پاگرفتن نیازی به فیلسوفان ندارد.» این گزاره نیز از دل نظریه یکی از شاخص ترین فلاسفه سیاسی قرن بیستم، یعنی جان راولز بیرون آمد. راولز در رساله عدالت در مقام انصاف می گوید اصل رواداری، تسامح و تساهل را می خواهد بر «خود فلسفه» اعمال کند و در کتاب مشهور نظریه عدالت، علاج کار غرب در حوزه نظریه پردازی سیاسی را «حذف فلسفه» می داند. او معتقد است صورتبندی دیدگاههای فلسفی بهتر در باب انسان، زندگی و اخلاق چاره کار نیست، بلکه «بهتر است با رافت و عطوفت، کل این مضامین را نادیده بگیریم.»216 رورتی نیز به پیروی از راولز، کنار گذاشتن «فلسفه» را امتداد منطقی کنار گذاشتن «دین» می داند:
درست همان طور که «اصل تسامح و تساهل مذهبی» و اندیشه اجتماعی در عصر روشنگری به ما پیشنهاد کرد تا بسیاری از «موضوعات الهیاتی» و کلامی استاندارد را به هنگام تامل درباره سیاست عمومی و ساختن نهادهای سیاسی، «درز» بگیریم و در پرانتز قرار دهیم، امروز بر همان وجه نیاز داریم که بسیاری از موضوعات استاندارد «پژوهش فلسفی» را درز بگیریم و در پرانتز قرار دهیم… باید جامعه را به این سمت سوق دهیم که اصول و شهودات برگرفته از گزارش های فلسفی – درباره خویشتن یا عقلانیت- را «دور» بریزد.۲۱۷ این سطحی بودن و سبکسری فلسفی به «افسون زدایی» از جهان کمک می کند. به ما ساکنان این جهان کمک می کند که پراگماتیک تر، متساهل تر، لیبرال تر و بیشتر پذیرای توسل به «عقلانیت ابزاری» باشیم… لازمه «تعهد اخلاقی» به رژیمی لیبرال سعی در این جهت است که با «شوخی و سبکسری»، عادت این همه جدی گرفتن مسائل را از سرشان بیندازیم. دلایل جدی زیادی برای سر به سر گذاشتن افراد جدی وجود دارد. در تاریخ اخیر جوامع لیبرالی دست کشیدن از آنچه نیچه «روح جدیت» می خواند، یکی از عاملان مهم «پیشرفت اخلاقی» بوده است.۲۱۸
تبدیل فلسفه و تنزل فیلسوفان به ابزاری برای «توجیه» ایدئولوژی لیبرال سرمایه داری و «تأمین» نیازهای سیاسی آمریکا، ریشه در مطلق انگاری باورهای معرفت شناختی پراگماتیست ها دارد که در نگاه آنان به «انسان آمریکایی» نهفته است. نگاه انسان شناسی جان دیویی و ریچارد رورتی عمیقاً از رساله دانشور آمریکایی نوشته رالف والدو امرسن متاثر بود که فرد آمریکایی را دارای یک «خود افسانه ای» با چهره ای قهرمان وار می پنداشت:
«انسان آمریکایی» کسی است که مالک قدرت و توان «خداگونه» شده و این اعتماد به نفس را دارد که با قدرتش جهان را تغییر دهد.۲۱۹
دیویی با اعتقاد به «زیست شناسی داروینی» نظریه ای نژادپرستانه ساخت و معتقد بود آمریکایی ها به عنوان «آخرین محصول تطور و تکامل زیستی و فرهنگی نوع بشر» جهان آینده را شگفت زده خواهند ساخت.۲۲۰ وانگهی، برهمین اساس مفهوم «آینده» – به شکلی مبهم- در فلسفه رورتی شکل گرفت: «آینده سبب شگفتی و شعف می شود.»221 چون آن جهش زیست شناختی و فرهنگی انسان آمریکایی در «آینده» صورت می بندد، پس مدام باید به «تخیل درباره آینده» دست زد و به آن «امید» داشت.۲۲۲ بنابراین، امید به آینده آمریکا ناشی از تلفیق تئوری داروین و دیویی مبنی بر ظهور «آخرین انسان» است،۲۲۳ همان لحظه ای که فرانسیس فوکویاما نیز خیال می کرد «پایان تاریخ» فرا می رسد.۲۲۴ البته این اعتقادات، به سنت تفکر آمریکایی بازمی گردد که جان. ال. اوسولیوان در سال ۱۸۳۹ در مانیفست سرنوشت ۲ آن را شرح داد:
بر پیشانی «ملت آمریکا» جدایی از گذشته و عظمت در «آینده» نوشته شده است. ما مفتخریم که از آثار دردناک گذشته چیزی بر ما نمانده. دوره عظمت آمریکا پایانی نخواهد داشت… نیروهای یاغی توان پیروزی بر ما را ندارند. به راستی چه کسی است که بر توانایی آمریکا در تبدیل شدن به ملت بزرگ آینده اندکی تردید روا دارد؟۲۲۵
«امروزه برای استقرار دموکراسی و تجربه کردن آن در ایران، نیازی به فلسفه نداریم.» با ارائه این نظریه، رورتی بر همه کوشش های شبه معرفتی اصلاح طلبان مهر باطل زد و مدل «اتکاء به سنت آمریکایی برای گذار به دموکراسی» را پیشنهاد داد. او با ارجاع به آثار خود هرگونه «کوشش فلسفی به منظور تبیین لیبرالیسم» را رد کرد.۲۲۶ رورتی با تاکید به اصلاح طلبان یادآوری کرد هیچ حقیقت و معرفتی وجود ندارد که بتوان به کمک «عقل» آن را کشف کرد و هستی فلسفه، انسان و اخلاق را بر مدار آن بنا ساخت.۲۲۷ همه این ها فقط ابزار و وسیله های رسیدن به اهداف سودمند ماست و هیچ سرشت و جوهری ندارند. به روایت رورتی، پراگماتیست ها چون به «شناخت حقیقت» نیازی ندارند پس فقط به توجیه عقاید خود فکر می کنند.۲۲۸ فلسفه یک ابزار توجیه است، نه وسیله شناخت و نه راه بازنمایی واقعیت. حقیقت، صرفاً نامی است که بر آنچه ضرورت وجود «ایدئولوژی آمریکایی» را نشان دهد، می گذارند. هر آنچه که برای ما خوب و سودمند باشد، همان حقیقی است:
«حقیقت» همان «سودمندی» است. نظریه ای حقیقی و صادق است که سودمند باشد. فلسفه ای سودمند است که ما را به هدفمان نزدیک تر کند. اهمیت و اعتبار هر چیزی به «کاربرد» آن است، نه به «اصول ارزشی» و هستی شناختی آن.۲۲۹
ریچارد رورتی به روشنی اعلام می کند نزد پراگماتیست ها، سیاست هیچ اصل و اصولی ندارد.۲۳۰ سیاست تلاشی است برای پیش بینی کردن اثرات حاصل از اجرای طرح ها و برنامه های آمریکایی در راستای تغییر جهان به سود ما.۲۳۱ «عملگرایی» و
«سنت آمریکایی» هر دو باید در ذهن بشر به مثابه تجربه ای امیدوارانه و سودمند جلوه کنند. فوراً این پرسش به ذهن می آید که «چه چیزی سودمند است؟» روتی پاسخ را می دهد: «سودمند برای آینده بهتر آمریکایی» و «سودمند برای تنوع و آزادی از نوع بورژوایی»؛۲۳۲ چون آن طور که والت ویتمن می گوید «ایالات متحده خود بزرگترین شعر است»،۲۳۳ اما ژان بودریار (فیلسوف برجسته فرانسوی) این «آرمانشهر شعرگونه» را زاده «نبوغ شیطانی مدرنیته» می داند و در توصیفش می نویسد:
آمریکا، «آرمانشهر تحقق یافته» است. آمریکا نسخه اصلی «مدرنیته» است: هیچ «حقیقت بنیادینی» در خود ندارد. مقدر است که همه چیز به صورت وانمود دوباره ظاهر شود. اینجا همه چیز ساختگی است. «هرزگی» این جامعه نشانه آزادی اش است. «سیاست» خودش را در نمایش، در حالت تبلیغی تمام عیار آزاد می کند. گرایش جنسی، خودش را در تمام ناهنجاری ها و انحرافاتش آزاد می کند. شعائر، آداب و رسوم، جسم و زبان خودشان را در گردش هرچه سریعتر «مد» آزاد می کنند. اینجا نه ابرها، بلکه مغزها «پنبه» مانندند. آری! «ویرانی مدرن» واقعاً شگفت آنگیز است. اینجا همه چیز گواهی می دهد که مرگ «خانه آرمانی » خود را یافته است… اما، در آمریکا به شما «لبخند» می زنند؛ گرچه این کار نه ناشی از ادب است و نه حاصل تلاش برای دلربایی. در واقع، این لبخندی است که «انسان مرده» در موسسه کفن و دفنش بر لب خواهد داشت… بگذار این پوچی و بیهودگی در لبخندت بدرخشد!۲۳۴